กฎซ่อมมือถือของ EU บังคับใช้มาเกินปี แต่ข้อมูลซ่อมส่วนใหญ่ยังหาไม่เจอ
ตั้งแต่เดือนมิถุนายน 2025 สหภาพยุโรปบังคับให้ผู้ผลิตสมาร์ตโฟนและแท็บเล็ตเปิดเผยข้อมูลการซ่อม พร้อมให้คะแนนความสามารถในการซ่อม (repairability score) แบบประเมินตัวเอง แล้วนำไปเผยแพร่บนฐานข้อมูล EPREL (European Product Registry for Energy Labelling) ของ EU เพื่อให้ผู้บริโภคเช็กก่อนตัดสินใจซื้อ
ผ่านมากว่าหนึ่งปี ผลตรวจสอบของ iFixit ที่สำรวจรุ่นสมาร์ตโฟนกว่า 2,334 รายการ กลับพบว่ามีเพียง 18% เท่านั้นที่ลิงก์ไปยังหน้าเว็บที่แสดงราคาอะไหล่หรือคู่มือซ่อมได้จริง ส่วนที่เหลือส่วนใหญ่เป็นช่องว่างเปล่าหรือชี้ไปหน้าที่ไม่เกี่ยวข้องเลย กฎมีอยู่จริง แต่การปฏิบัติตามยังห่างไกลจากที่ตั้งใจไว้มาก
ตัวเลขจากการตรวจสอบจริง: ลิงก์ซ่อมส่วนใหญ่ว่างเปล่าหรือไม่เกี่ยวข้อง
จากการสำรวจของ iFixit ในรุ่นสมาร์ตโฟนกว่า 2,334 รายการ ราว 50% มีช่องสำหรับใส่ลิงก์ข้อมูลซ่อมเป็นค่าว่างเปล่า อีก 19% ใส่ลิงก์ไว้จริงแต่ชี้ไปหน้าเว็บที่ไม่มีเนื้อหาเกี่ยวกับการซ่อมเลย บางรายการถึงขั้นชี้ผู้บริโภคไปยัง Temu หรือ AliExpress แทนที่จะเป็นช่องทางอะไหล่แท้จากผู้ผลิตเอง รวมกันแล้วอุปกรณ์กว่า 80% จึงยังขาดข้อมูลซ่อมที่จำเป็นตามที่กฎหมายกำหนด
แม้แต่ในกลุ่ม 18% ที่มีลิงก์ใช้งานได้ องค์กร Right to Repair ก็ยังระบุว่าลิงก์เหล่านั้นมักไม่พาไปถึงราคาอะไหล่โดยตรง ต้องคลิกวนหลายขั้นตอนกว่าจะเจอสิ่งที่ต้องการ แม้แต่แบรนด์ใหญ่อย่าง Apple และ Samsung ก็ยังเจอปัญหานี้เช่นกัน
กฎ EU กำหนดให้ผู้ผลิตต้องเปิดเผยอะไรบ้าง
หัวใจของกฎนี้คือคะแนนความสามารถในการซ่อมแบบประเมินตัวเอง (mandatory self-reported repairability score) ที่ผู้ผลิตต้องติดไว้บนฉลากพลังงานทั้งในร้านค้าและหน้าขายออนไลน์ พร้อมเผยแพร่ข้อมูลอะไหล่ ราคา และคู่มือซ่อมไว้บน EPREL ให้ตรวจสอบย้อนกลับได้
จุดสำคัญคือคำว่า “ประเมินตัวเอง” ผู้ผลิตเป็นคนให้คะแนนเครื่องของตัวเอง ไม่มีหน่วยงานกลางตรวจสอบคะแนนก่อนเผยแพร่ ซึ่งกลายเป็นช่องโหว่ใหญ่ที่สุดของระบบนี้
คะแนนที่ให้ตัวเอง กับช่องโหว่ที่ยังไม่มีใครตรวจสอบ
เพราะคะแนนเป็นการประเมินตัวเอง ผู้ผลิตบางรายที่ไม่ปฏิบัติตามกฎอย่างชัดเจนกลับยังให้ตัวเองได้คะแนนระดับ A ซึ่งเป็นระดับสูงสุดของความสามารถในการซ่อม ทั้งที่ข้อมูลอะไหล่และคู่มือที่ควรเปิดเผยตามกฎยังไม่ครบ
อีกปัญหาคือราคาอะไหล่ที่เปิดเผยไว้กว้างเกินกว่าจะใช้งานจริง เช่น แบตเตอรี่บางรุ่นที่ระบุช่วงราคาตั้งแต่ 14 ถึง 128 ยูโร ซึ่งกว้างเกินกว่าจะช่วยให้ผู้บริโภคตัดสินใจล่วงหน้าได้ว่าซ่อมเองคุ้มหรือไม่
| Factor | กฎ EU กำหนดไว้ | สิ่งที่ iFixit ตรวจพบจริง |
|---|---|---|
| ลิงก์ราคาอะไหล่/คู่มือซ่อม | ต้องเผยแพร่บนฉลากพลังงานและ EPREL | มีเพียง 18% ที่ลิงก์ใช้งานได้จริง |
| ช่องข้อมูลซ่อม | ต้องระบุครบถ้วน | ราว 50% เป็นช่องว่างเปล่า |
| หน้าเว็บปลายทาง | ต้องมีเนื้อหาการซ่อมที่เกี่ยวข้อง | 19% ชี้ไปหน้าที่ไม่เกี่ยวข้อง |
| คะแนนความสามารถในการซ่อม | ควรสะท้อนการปฏิบัติตามจริง | ประเมินโดยผู้ผลิตเอง ไม่มีการตรวจสอบก่อนเผยแพร่ |
เสียงจาก iFixit: ทำไมแค่ “มีกฎ” ไม่พอ
Thomas Opsomer ผู้แทนด้านนโยบาย EU ของ iFixit บอกว่าข้อกำหนดให้เปิดเผยราคาอะไหล่และคู่มือซ่อมต่อสาธารณะเป็นก้าวที่ดี แต่ต้องบังคับใช้ให้เข้มงวดกว่านี้ เขาเสนอว่าในเมื่อคะแนนซ่อมเป็นการประเมินตัวเอง ผู้ผลิตควรถูกบังคับให้เผยแพร่เอกสารประกอบคะแนนแบบเต็ม เพื่อให้ใครก็ตรวจสอบที่มาของคะแนนได้ พร้อมทั้งเปิดช่องทางที่ง่ายขึ้นให้ผู้บริโภคและช่างซ่อมแจ้งการไม่ปฏิบัติตามกฎ
ข้อเสนอนี้ตรงประเด็นมาก เพราะตราบใดที่ยังไม่มีใครตรวจการบ้านของผู้ผลิต คะแนน A ที่ติดอยู่บนฉลากก็อาจไม่ต่างจากตัวเลขที่เขียนขึ้นเองครับ
กฎใหม่กำลังจะมาเดือนกุมภาพันธ์ 2027 แบตเตอรี่ต้องเปลี่ยนเองได้
ก้าวต่อไปของ EU คือกฎที่จะมีผลเดือนกุมภาพันธ์ 2027 ซึ่งกำหนดให้อุปกรณ์พกพาต้องมีแบตเตอรี่ที่ผู้ใช้เปลี่ยนเองได้ โดยมีข้อยกเว้นจำกัดสำหรับอุปกรณ์สวมใส่บางประเภท ถือเป็นการยกระดับจากปีนี้ที่เน้นแค่การเปิดเผยข้อมูล ไปสู่การบังคับเรื่องดีไซน์ตัวเครื่องโดยตรง
ถ้าการบังคับใช้กฎเปิดเผยข้อมูลยังหละหลวมขนาดนี้ คำถามที่ตามมาคือกฎเรื่องแบตเตอรี่ซึ่งกระทบการออกแบบเครื่องโดยตรงจะถูกบังคับใช้เข้มงวดกว่าเดิมหรือไม่ เป็นเรื่องที่ต้องติดตามต่อไป
สิ่งที่ผู้บริโภคทำได้ตอนนี้ก่อนกฎจะเข้มงวดขึ้น
ระหว่างรอให้การบังคับใช้เข้มงวดขึ้น ผู้บริโภคเองก็พอมีทางตรวจสอบได้บ้าง เช่น ค้นหารุ่นที่สนใจใน EPREL โดยตรงแทนที่จะเชื่อคะแนนบนฉลากอย่างเดียว หรือลองเช็กว่าลิงก์ “ข้อมูลซ่อม” ที่ติดมากับฉลากพลังงานพาไปถึงหน้าราคาอะไหล่จริงหรือไม่ก่อนตัดสินใจซื้อ
ข้อดี
- +บังคับให้ผู้ผลิตต้องเผยแพร่ข้อมูลซ่อมและราคาอะไหล่ต่อสาธารณะเป็นครั้งแรก
- +สร้างมาตรฐานกลาง (EPREL) ให้ผู้บริโภคเทียบรุ่นต่างๆ ได้ในที่เดียว
- +วางรากฐานไปสู่กฎที่เข้มขึ้น เช่น การบังคับแบตเตอรี่เปลี่ยนเองได้ในปี 2027
ข้อเสีย
- −คะแนนซ่อมเป็นการประเมินตัวเอง ไม่มีหน่วยงานกลางตรวจสอบก่อนเผยแพร่
- −ลิงก์ข้อมูลซ่อมส่วนใหญ่ยังว่างเปล่าหรือไม่เกี่ยวข้อง จากการตรวจสอบของ iFixit
- −ราคาอะไหล่ที่เปิดเผยบางกรณีกว้างเกินไปจนไม่ช่วยตัดสินใจ
สุดท้ายแล้ว กฎซ่อมของ EU พิสูจน์ให้เห็นว่าการออกกฎอย่างเดียวไม่พอ ถ้าไม่มีกลไกตรวจสอบว่าผู้ผลิตทำตามจริงหรือแค่กรอกข้อมูลให้ผ่านเกณฑ์บนกระดาษ